Bir devlet kendisini korumak amacıyla daha güçlü silahlar geliştirdiğinde gerçekten daha güvenli hâle gelir mi? Yoksa rakiplerini de silahlanmaya yönelterek herkes için daha tehlikeli bir dünya mı yaratır?
Christopher Nolan’ın 2023 yapımı Oppenheimer filmi, atom bombasının geliştirilmesini yalnızca bilimsel bir başarı veya J. Robert Oppenheimer’ın hayat hikâyesi olarak anlatmaz. Film aynı zamanda korkunun devletleri nasıl harekete geçirdiğini, güvenlik amacıyla geliştirilen bir silahın nasıl yeni tehditler doğurduğunu ve bilimsel bilginin devlet gücüyle birleştiğinde ne kadar yıkıcı olabileceğini gösterir.
Bu yönüyle Oppenheimer, uluslararası ilişkilerdeki en önemli kavramlardan biri olan güvenlik ikilemini anlamak için güçlü bir örnek sunmaktadır.
Güvenlik İkilemi Nedir?
Uluslararası sistemde devletlerin üzerinde onları kesin biçimde koruyabilecek merkezi bir otorite bulunmaz. Bu nedenle her devlet kendi güvenliğini sağlamak zorundadır. Ancak bir devletin savunma amacıyla attığı adımlar, başka bir devlet tarafından tehdit olarak algılanabilir.
Örneğin bir ülke saldırıya uğramaktan korktuğu için ordusunu güçlendirebilir, yeni silahlar geliştirebilir veya askerî ittifaklara katılabilir. Fakat rakip ülke onun gerçek niyetinden emin olamaz. Bu hazırlıkların savunma amacı taşıdığına inanmak yerine kendisine yönelik bir saldırının hazırlığı olduğunu düşünebilir.
Bunun sonucunda o da silahlanmaya başlar. İlk devlet bu gelişmeyi yeni bir tehdit olarak görür ve daha fazla önlem alır. Böylece taraflardan hiçbiri başlangıçta savaş istemese bile karşılıklı korku bir silahlanma yarışı yaratabilir.
Robert Jervis’in uluslararası ilişkiler literatüründe geliştirdiği açıklamaya göre devletler, diğer aktörlerin bugünkü ve gelecekteki niyetlerinden hiçbir zaman tamamen emin olamaz. Bu belirsizlik, güvenlik amacıyla atılan adımların karşı tarafta güvensizlik üretmesine neden olur.
Güvenlik ikileminin temel çelişkisi tam da burada ortaya çıkar: Bir devletin kendisini daha güvende hissetmek için yaptığı şey, rakibinin kendisini daha güvensiz hissetmesine yol açar.
Atom Bombasının Başlangıç Noktası: Almanya Korkusu
Oppenheimer filminde Manhattan Projesi’nin arkasındaki en önemli nedenlerden biri Nazi Almanyası’nın atom bombasını önce geliştirebileceği korkusudur.
1938’de nükleer fisyonun keşfedilmesinin ardından Almanya’nın bu bilimsel gelişmeyi askerî bir silaha dönüştürebileceği endişesi doğdu. Avrupa’dan Amerika Birleşik Devletleri’ne göç eden birçok bilim insanı, Hitler yönetiminin atom bombasına sahip olmasının yol açabileceği sonuçlardan korkuyordu.
ABD açısından atom bombası geliştirmek başlangıçta saldırgan bir amaçtan çok, Almanya’nın böyle bir silaha ilk sahip olmasını önleme düşüncesiyle gerekçelendirildi. Fakat güvenlik ikileminin mantığı burada işlemeye başlamıştı: Almanya’nın ne kadar ilerlediği kesin olarak bilinmiyordu. Buna rağmen en kötü ihtimal gerçekmiş gibi kabul edildi.
ABD, Almanya’nın atom bombası geliştirebileceği korkusuyla tarihin en büyük ve en gizli bilimsel-askerî projelerinden birini kurdu. Ulusal Park Servisinin Manhattan Projesi tarihçesine göre proje, dünyanın ilk atom silahını Nazi Almanyası’ndan önce geliştirmek ve kullanıma hazır hâle getirmek amacıyla yürütüldü.
Film bu korkuyu yalnızca siyasi toplantılarla değil, Oppenheimer ve diğer bilim insanlarının kararları üzerinden gösterir. Bilim insanları geliştirdikleri silahın doğurabileceği felaketi görebilmektedir. Fakat bombayı kendileri yapmazsa Nazi Almanyası’nın yapabileceği düşüncesi, projeye katılmalarını sağlayan güçlü bir gerekçe hâline gelir.
Almanya Teslim Olduktan Sonra Proje Neden Durmadı?
Manhattan Projesi’nin başlangıçtaki temel gerekçesi Almanya tehdidiydi. Ancak Almanya Mayıs 1945’te teslim olduğunda atom bombası projesi durdurulmadı.
Bu durum filmin en önemli ahlaki kırılma noktalarından biridir. Çünkü bombanın geliştirilmesini başlatan tehdit ortadan kalkmıştı. Buna rağmen bilimsel çalışma, askerî planlama ve devlet yatırımları çok ileri bir aşamaya ulaşmıştı.
Bir kez kurulan devasa güvenlik mekanizması kendi hareket gücünü kazanmıştı. Binlerce insanın çalıştığı, büyük mali kaynakların ayrıldığı ve devletin en önemli askerî hedeflerinden birine dönüşen proje artık yalnızca Almanya korkusuyla açıklanamazdı.
Savaş Pasifik’te Japonya’ya karşı devam ediyordu. ABD yönetimi bombanın Japonya’yı teslim olmaya zorlayacağını ve olası bir kara harekâtının yol açacağı kayıpları önleyeceğini savundu. Ancak bombanın kullanılmasının gerekliliği, Japonya’nın teslimiyetinde Sovyetler Birliği’nin savaşa katılmasının rolü ve başka seçeneklerin bulunup bulunmadığı tarihçiler arasında hâlâ tartışılmaktadır.
Film kesin bir tarihsel cevap vermek yerine izleyiciyi daha zor bir soruyla karşı karşıya bırakır: Bir silahı geliştirebilecek olmak, onu kullanmak için yeterli bir gerekçe midir?
Trinity Deneyi: Başarı mı, Felaketin Başlangıcı mı?
16 Temmuz 1945’te New Mexico’da gerçekleştirilen Trinity deneyi, insanlık tarihindeki ilk nükleer patlamaydı. Teknik açıdan bakıldığında deney Manhattan Projesi’nin başarıya ulaştığını gösteriyordu.
Nolan’ın filminde ise bu başarı sahnesi aynı zamanda büyük bir korku anıdır. Patlama gerçekleşmeden önce bilim insanları deneyin başarısız olmasından endişe eder. Patlama gerçekleştikten sonra ise ortaya çıkan gücün ne anlama geldiğini fark etmeye başlarlar.
Oppenheimer’ın başarısı aynı anda onun trajedisine dönüşür. Çünkü bilimsel olarak mümkün olduğunu kanıtladığı şey artık yalnızca kendisinin veya Los Alamos’taki bilim insanlarının kontrolünde değildir. Atom bombası devletin askerî ve siyasi karar mekanizmasının bir parçası hâline gelmiştir.
Bu nedenle Trinity deneyi filmde bir son değil, geri dönüşü olmayan yeni bir dönemin başlangıcıdır. Bilim insanları bombayı geliştirebilir; fakat bombanın nasıl kullanılacağına devlet karar verir.
Atom Bombası Güvenlik Sağladı mı?
Bir devlet, nükleer saldırıya karşı aynı ölçüde yıkıcı bir karşılık verebiliyorsa rakibi ilk saldırıyı gerçekleştirmekten kaçınabilir. Çünkü nükleer bir savaşta zafer elde etse bile kabul edilemez ölçüde zarar görecektir.
Bu mantığa göre nükleer silahlar büyük güçler arasında doğrudan savaşı önleyebilir. Ancak güvenlik ikilemi açısından bakıldığında aynı silahlar yeni bir tehlike yaratır. Bir devlet nükleer silah geliştirdiğinde rakipleri kendilerini güvende hissetmek yerine benzer silahlara sahip olmaya çalışır.
ABD’nin atom bombasına sahip olması Sovyetler Birliği’nin nükleer silah geliştirme çabasını hızlandırdı. Sovyetler Birliği 1949’da ilk atom bombası denemesini gerçekleştirdi. Ardından iki devlet çok daha yıkıcı hidrojen bombaları, kıtalararası füzeler ve geniş nükleer cephanelikler geliştirdi.
Böylece ABD’nin güvenliğini artırmak için elde ettiği üstünlük kalıcı olmadı. Bir devletin ulaştığı teknolojik kapasite diğer devletler tarafından da karşılandı ve nükleer silahlanma yarışı başladı.
Oppenheimer’ın ABD ile Sovyetler Birliği’ni aynı şişenin içinde bulunan iki akrebe benzettiği aktarılır: Her biri diğerini öldürebilecek güce sahiptir, ancak bunu kendi yaşamını tehlikeye atmadan yapamaz.
Bu benzetme nükleer caydırıcılığın çelişkisini açık biçimde anlatır. Tarafların karşılıklı yok etme kapasitesi savaşı engelleyebilir; fakat teknik bir hata, yanlış alarm, siyasi kriz veya kontrolsüz tırmanma bütün insanlığı tehdit edebilir.
Hidrojen Bombası Tartışması
Filmde atom bombasından sonra başlayan hidrojen bombası tartışması, güvenlik ikileminin devam ettiğini gösterir.
Oppenheimer, atom bombasından çok daha güçlü olabilecek hidrojen bombasının geliştirilmesine karşı ihtiyatlı bir tutum sergiler. Ancak ABD’deki bazı askerî ve siyasi yetkililer Sovyetler Birliği’nin bu silahı geliştirebileceğini öne sürerek çalışmaların sürdürülmesini ister.
Burada Manhattan Projesi’nin başlangıcındaki düşünce yeniden ortaya çıkar: “Biz yapmazsak düşman yapacak.”
Bu mantığın kesin bir bitiş noktası yoktur. Rakibin geliştirebileceği her yeni silah, daha güçlü bir silah üretmenin gerekçesine dönüşür. Taraflardan biri üstünlük elde ettiğinde diğeri bu üstünlüğü ortadan kaldırmaya çalışır.
Sonuçta hiçbir devlet mutlak güvenliğe ulaşamaz. Her yeni güvenlik önlemi, yeni bir tehdit algısı ve yeni bir silahlanma aşaması yaratır.
Oppenheimer Sadece Bir Bilim İnsanı mıydı?
Filmin ortaya koyduğu en zor sorulardan biri Oppenheimer’ın ahlaki sorumluluğudur.
Oppenheimer bombanın kullanılmasına tek başına karar vermedi. Hiroşima ve Nagazaki’nin hedef seçilmesi ve silahların kullanılması siyasi ve askerî makamların kararlarıydı. Bununla birlikte Oppenheimer, Los Alamos laboratuvarının bilimsel direktörüydü ve bombanın geliştirilmesinde merkezi bir rol oynadı.
Bu nedenle onu yalnızca emirleri uygulayan, sonuçlardan tamamen bağımsız bir bilim insanı olarak değerlendirmek mümkün değildir. Ancak bütün sorumluluğu tek bir kişiye yüklemek de devletin, ordunun, siyasi karar vericilerin ve projeye katılan geniş kurumsal yapının rolünü görünmez hâle getirir.
Film Oppenheimer’ı ne tamamen kahraman ne de yalnızca suçlu olarak gösterir. Onu kendi başarısının sonuçlarıyla yüzleşen, bilimsel merakı ile ahlaki sorumluluğu arasında sıkışmış trajik bir karakter olarak ele alır.
Oppenheimer bombayı mümkün hâle getirmiştir; fakat ortaya çıkardığı gücü kontrol etme yetkisine sahip değildir.
Güvenlik Siyaseti Kendi Bilim İnsanını da Dışlayabilir
Oppenheimer savaş sonrasında nükleer silahların uluslararası denetimi konusunda görüş bildirdi ve hidrojen bombasına karşı çekincelerini dile getirdi. Fakat Soğuk Savaş’ın sertleştiği dönemde geçmişte Komünist Parti çevresindeki kişilerle kurduğu ilişkiler yeniden gündeme getirildi.
1954’te yapılan güvenlik soruşturmasının ardından güvenlik yetkisi kaldırıldı. ABD Enerji Bakanlığının tarihsel değerlendirmesinde, kurulun Oppenheimer’ın devlete sadakatsizliğine ilişkin bir kanıt bulmadığı belirtilmektedir. Buna rağmen Oppenheimer nükleer politika üzerindeki etkisini büyük ölçüde kaybetti.
Bu gelişme filmin önemli mesajlarından birini oluşturur: Devlet, bilim insanının bilgisinden güvenlik amacıyla yararlanabilir; fakat aynı bilim insanı izlenen politikayı sorgulamaya başladığında onu güvenlik tehdidi olarak değerlendirebilir.
Oppenheimer’ın trajedisi yalnızca atom bombasını yapmış olması değildir. Aynı zamanda kurulmasına yardım ettiği güvenlik sisteminin daha sonra kendisini dışlamasıdır.
Filmin Göstermediği İnsanlar
Oppenheimer filmi büyük ölçüde Oppenheimer’ın bakış açısına odaklanır. Bu tercih onun psikolojisini, suçluluk duygusunu ve siyasi olarak tasfiye edilmesini ayrıntılı biçimde görmemizi sağlar.
Ancak filmin önemli bir eksikliği de vardır: Hiroşima ve Nagazaki’de bombaların doğrudan hedefi olan insanların deneyimleri ekranda gösterilmez. Ayrıca Trinity deneyi sonucunda radyoaktif serpintiye maruz kalan New Mexico halkının yaşadıkları da anlatının dışında kalır.
Bu tercih, izleyicinin nükleer silahların sonuçlarını büyük ölçüde bombayı geliştiren Amerikalı bilim insanlarının vicdanı üzerinden görmesine neden olur. Oysa nükleer silahların gerçek maliyeti yalnızca Oppenheimer’ın suçluluk duygusundan ibaret değildir. Patlama, yanıklar, radyasyon hastalıkları, uzun dönemli sağlık sorunları ve nesiller boyunca devam eden toplumsal travma bu tarihin ayrılmaz parçalarıdır.
Dolayısıyla filmi uluslararası ilişkiler açısından değerlendirirken yalnızca güvenliği sağlamaya çalışan devletlere değil, bu güvenlik politikalarının bedelini ödeyen insanlara da bakmak gerekir.
Sonuç: Korkuyla Kurulan Güvenlik Ne Kadar Güvenlidir?
Oppenheimer, atom bombasının doğuşunu anlatırken modern güvenlik siyasetinin temel çelişkisini görünür hâle getirir.
ABD, Nazi Almanyası’nın atom bombasına sahip olabileceği korkusuyla Manhattan Projesi’ni başlattı. Almanya teslim olduktan sonra proje durmadı ve bombalar Japonya’ya karşı kullanıldı. ABD’nin nükleer üstünlüğü ise kalıcı bir güvenlik sağlamadı; Sovyetler Birliği’nin de nükleer silah geliştirmesiyle çok daha büyük bir silahlanma yarışı başladı.
Böylece güvenlik sağlamak amacıyla üretilen silah, insanlığın tamamını yok edebilecek yeni bir güvensizlik düzeninin temelini oluşturdu.
Film bize bilimin tek başına iyi veya kötü olmadığını da hatırlatır. Bilginin hangi amaçla kullanıldığı, bu bilgi üzerinde kimin karar verdiği ve sonuçların sorumluluğunu kimin üstlendiği belirleyicidir.
Oppenheimer’ın yaşadığı ahlaki çatışma yalnızca geçmişe ait değildir. Yapay zekâdan biyoteknolojiye, insansız silahlardan siber savaş araçlarına kadar günümüzde geliştirilen birçok teknoloji aynı soruyu yeniden gündeme getirmektedir:
Bir tehdidi önlemek için daha güçlü bir silah geliştirdiğimizde dünyayı gerçekten daha güvenli mi yapıyoruz, yoksa korktuğumuz felaketi kendi ellerimizle mi hazırlıyoruz?
Kaynakça
- Jervis, Robert. “Cooperation Under the Security Dilemma.” World Politics, 30(2), 1978, ss. 167–214. Cambridge University Press
- National Park Service. “Manhattan Project.” Manhattan Project National Historical Park
- National Park Service. “Manhattan Project Timeline.” Tarih çizelgesi
- United States Department of Energy. “Honoring Oppenheimer’s Legacy.” Oppenheimer ve 1954 güvenlik soruşturması
- International Atomic Energy Agency. “Nobel Peace Prize Forum: Our Perilous Path and How We Change Course.” IAEA
- Bunn, Matthew. “Nuclear Insights from Oppenheimer.” Harvard Kennedy School Belfer Center
- Carnegie Council for Ethics in International Affairs. “Ethics on Film: Discussion of Oppenheimer.” Film ve etik incelemesi
Yorumlar
Yorum Gönder