Uluslararası ilişkilerde devletlerin neden çatıştığı, gücün neden siyasetin merkezinde bulunduğu ve ahlaki ilkelerin dış politikada ne ölçüde etkili olabileceği uzun süredir tartışılmaktadır. Klasik realizm, bu sorulara güç, çıkar, korku ve insan doğası üzerinden yanıt veren en köklü düşünce geleneklerinden biridir.
Klasik realistlere göre uluslararası politika yalnızca hukuk kuralları, diplomatik söylemler veya iyi niyetlerle açıklanamaz. Devletler güvenliklerini korumak, bağımsızlıklarını sürdürmek ve rakipleri karşısında zayıf duruma düşmemek için güçlerini dikkate almak zorundadır.
Bununla birlikte klasik realizm, devletlerin her durumda savaş istediğini savunmaz. Aksine güç mücadelesinin sınırlandırılması, ihtiyatlı liderlik ve dengeli dış politika da realist düşüncenin önemli parçalarıdır.
Bu yazıda Thukydides, Niccolò Machiavelli, Thomas Hobbes ve Hans Morgenthau’nun düşünceleri üzerinden klasik realizmin temel görüşlerini inceleyeceğiz.
1. Thukydides: Güç değişimi ve savaş korkusu
Antik Yunan tarihçisi Thukydides’in MÖ 5. yüzyılda kaleme aldığı Peloponez Savaşı Tarihi, uluslararası ilişkilerin realist yorumunun en eski kaynaklarından biri olarak kabul edilir.
Thukydides, Atina ile Sparta arasında gerçekleşen savaşı yalnızca askerî olaylar üzerinden anlatmaz. Devletlerin korkularını, çıkarlarını, ittifaklarını ve güç hesaplarını da inceler. Ona göre savaşın en önemli nedenlerinden biri Atina’nın hızla güçlenmesi ve bu yükselişin Sparta’da oluşturduğu güvenlik kaygısıdır.
Atina güçlendikçe Sparta, mevcut konumunu kaybetme ihtimalinden daha fazla endişe duymaya başlamıştır. Böylece bir devletin güç kazanması, diğer devlet tarafından tehdit olarak algılanmış ve iki taraf arasındaki güvensizlik derinleşmiştir.
Eserde yer alan Melos Diyaloğu, güç bakımından eşit olmayan devletler arasındaki ilişkinin en çarpıcı örneklerinden biridir. Atinalılar, Meloslularla yaptıkları görüşmede adalet tartışmasının ancak tarafların güç bakımından birbirine yakın olduğu durumlarda etkili olabileceğini ileri sürer. Güçlü taraf askerî üstünlüğüne dayanırken zayıf taraf hukuk, tarafsızlık ve adalet gibi ilkelere başvurur.
Bu anlatı, Thukydides’in ahlakın tamamen önemsiz olduğunu düşündüğü anlamına gelmez. Daha çok, ciddi bir güç eşitsizliği bulunduğunda ahlaki ve hukuki taleplerin tek başına zayıf devletleri korumaya yetmeyebileceğini gösterir.
Thukydides’in yaklaşımı günümüzde de büyük güç rekabetini, yükselen devletleri ve güvenlik kaygılarını analiz etmek için kullanılmaktadır.
2. Niccolò Machiavelli: Siyasi zorunluluk ve liderlik
Niccolò Machiavelli, 1513 yılında yazdığı Prens adlı eserinde bir yöneticinin iktidarını nasıl koruyabileceğini ve devlet düzenini nasıl sürdürebileceğini ele alır.
Machiavelli’nin düşüncesinde siyaset, ideal davranışlarla sınırlı bir alan değildir. Bir liderin yalnızca iyi niyetli olması veya ahlaki kurallara bağlı kalması, devletin güvenliğini sağlamaya yetmeyebilir. Yönetici, karşısındaki aktörlerin hileye, baskıya ve şiddete başvurabileceğini hesaba katmalıdır.
Ancak Machiavelli’nin görüşleri çoğu zaman yanlış biçimde “amacına ulaşmak için her şey serbesttir” şeklinde özetlenir. Oysa Machiavelli, sınırsız şiddeti veya ölçüsüz zorbalığı savunmaz. Gereksiz zulmün halkın tepkisini doğuracağını ve yöneticinin iktidarını tehlikeye atacağını belirtir.
Machiavelli açısından başarılı liderlik; zorunlulukları doğru değerlendirme, uygun zamanda karar verme, koşullara uyum sağlama ve devletin devamlılığını koruma becerisine dayanır.
Bu düşünce, dış politikada yöneticilerin yalnızca niyetlerine değil, karşılaştıkları tehditlere ve sahip oldukları imkânlara göre değerlendirilmesi gerektiği fikrini güçlendirmiştir. Devletin güvenliği tehlikeye girdiğinde liderler, kişisel ahlak ile siyasi sorumluluk arasında zor tercihler yapmak zorunda kalabilir.
3. Thomas Hobbes: Anarşi ve karşılıklı güvensizlik
Thomas Hobbes, 1651 yılında yayımlanan Leviathan adlı eserinde insanların ortak bir otoritenin bulunmadığı ortamda nasıl davranacağını sorgular.
Hobbes’a göre herkesin üzerinde bağlayıcı güce sahip ortak bir yönetimin bulunmadığı doğa durumunda insanlar birbirlerinin niyetlerinden emin olamaz. Bir kişi saldırmak istemese bile başka birinin kendisine zarar verebileceğinden korkabilir. Bu korku, tarafları önlem almaya ve güç biriktirmeye yöneltir.
Hobbes esas olarak devletin toplum içindeki gerekliliğini açıklamaya çalışmıştır. Bununla birlikte onun doğa durumu tasviri, daha sonra uluslararası sistemi açıklamak için de kullanılmıştır.
Devletlerin üzerinde, bütün ülkeleri bağlayacak ve kuralları zorla uygulatabilecek bir dünya hükûmeti bulunmaz. Uluslararası ilişkilerdeki anarşi kavramı da tam olarak bunu ifade eder. Anarşi, tamamen düzensizlik veya sürekli savaş anlamına gelmez. Devletlerin üzerinde merkezi ve egemen bir otoritenin bulunmaması anlamına gelir.
Bu ortamda devletler güvenliklerini büyük ölçüde kendi imkânlarıyla sağlamak zorundadır. Bir devlet savunma amacıyla ordusunu güçlendirdiğinde başka bir devlet bunu tehdit olarak algılayabilir. İkinci devlet de silahlanmaya başladığında başlangıçta savaş istemeyen iki taraf giderek daha güvensiz hâle gelebilir.
Hobbes’un düşüncesi, daha sonra geliştirilen güvenlik ikilemi tartışmalarının felsefi arka planlarından biri olmuştur. Ancak güvenlik ikilemi kavramının doğrudan Hobbes tarafından ortaya atılmadığını belirtmek gerekir.
4. Hans Morgenthau: Modern klasik realizmin temelleri
Hans Morgenthau, 1948 yılında yayımlanan Politics Among Nations adlı eseriyle klasik realizmin 20. yüzyıldaki en etkili temsilcilerinden biri olmuştur.
Morgenthau’ya göre uluslararası politika, devletlerin çıkarlarını korumaya çalıştığı bir güç mücadelesidir. Bununla birlikte güç yalnızca askerî kapasite anlamına gelmez. Ekonomik kaynaklar, diplomatik etki, coğrafi konum, nüfus, teknoloji, siyasi istikrar ve liderlik gibi unsurlar da devletlerin gücünü etkiler.
Morgenthau’nun realist yaklaşımı altı temel ilke etrafında şekillenir:
1. Siyaset insan doğasına dayanan nesnel eğilimlere sahiptir
Morgenthau, siyasetin yalnızca tesadüflerden oluşmadığını düşünür. İnsanların çıkar, hâkimiyet ve güç arayışı siyasi davranışlarda tekrar eden bazı örüntüler meydana getirir.
2. Ulusal çıkar güç kavramıyla tanımlanır
Bir devletin dış politikasını değerlendirirken yöneticilerin kişisel niyetlerinden çok, devletin güvenliği ve çıkarları dikkate alınmalıdır. Realist analiz, “lider ne söylüyor?” sorusunun yanında “devlet hangi çıkarı korumaya çalışıyor?” sorusunu sorar.
3. Gücün anlamı her dönemde aynı değildir
Güç kavramı tarihsel koşullara göre değişebilir. Bir dönemde askerî kuvvet belirleyiciyken başka bir dönemde teknoloji, ekonomi, enerji kaynakları veya diplomatik ittifaklar daha önemli hâle gelebilir.
4. Evrensel ahlak doğrudan devlet davranışına uygulanamaz
Morgenthau, ahlakın dış politikada tamamen önemsiz olduğunu savunmaz. Ancak devlet yöneticilerinin yalnızca soyut ahlaki ilkelerle hareket edemeyeceğini belirtir. Kararların sonuçları ve toplumun güvenliği de hesaba katılmalıdır.
Bu nedenle realist devlet adamının en önemli özelliklerinden biri ihtiyatlılıktır. Bir karar ahlaken doğru görünse bile büyük bir savaşa veya toplumsal yıkıma yol açabilecekse sonuçları dikkatle değerlendirilmelidir.
5. Bir devletin değerleri bütün dünyanın değerleri değildir
Devletler kendi çıkarlarını veya siyasi hedeflerini evrensel ahlakın temsilcisiymiş gibi sunabilir. Morgenthau, ulusal çıkarların insanlığın ortak çıkarlarıyla özdeşleştirilmesine karşı dikkatli olunması gerektiğini savunur.
6. Siyasetin kendine özgü bir alanı vardır
Ekonomi, hukuk ve ahlak uluslararası politikayı etkiler. Ancak siyasi kararlar yalnızca bu alanlardan biriyle açıklanamaz. Realist analiz, öncelikle güç ilişkilerine ve siyasi sonuçlara odaklanır.
Morgenthau’nun yaklaşımı bazen yalnızca güç kullanımını destekleyen bir teori gibi yorumlanır. Oysa Morgenthau kontrolsüz güç politikalarını, aşırı ideolojik dış politikayı ve askerî maceracılığı da eleştirmiştir. Ona göre başarılı dış politika, ulusal çıkar ile mevcut güç arasında gerçekçi bir denge kurmalıdır.
Klasik realizm ile neo-realizm arasındaki fark
Klasik realizm ile neo-realizm sık sık birbirine karıştırılır. İki yaklaşım da devletlerin güvenliğine, güce ve uluslararası sistemdeki rekabete önem verir. Ancak güç mücadelesinin kaynağını farklı yerlerde ararlar.
Klasik realizm, güç arayışını büyük ölçüde insan doğası, siyasi ihtiras, korku ve devlet adamlarının kararlarıyla açıklar. Neo-realizm ise devletlerin davranışlarını daha çok uluslararası sistemin anarşik yapısı ve güç dağılımı üzerinden değerlendirir.
Başka bir ifadeyle klasik realistler liderlerin ve insan doğasının önemini vurgularken, neo-realistler devletlerin içinde hareket ettiği sistemin onları belirli davranışlara zorladığını savunur.
Bu ayrım, bir sonraki yazımızda ele alacağımız neo-realizmin doğuşunu anlamak açısından önemlidir.
Klasik realizm günümüzü açıklayabilir mi?
Klasik realizm, günümüzde de büyük güç rekabetini, silahlanma yarışlarını, ittifakları ve güvenlik krizlerini anlamak için önemli bir bakış açısı sunar.
Devletlerin resmî açıklamalarının arkasındaki stratejik çıkarları sorgulamamıza yardımcı olur. Ayrıca liderlerin korku, prestij, ihtiras ve yanlış değerlendirmelerinin dış politikayı nasıl etkileyebileceğini gösterir.
Bununla birlikte klasik realizm her gelişmeyi tek başına açıklayamaz. Uluslararası kuruluşların etkisi, ekonomik karşılıklı bağımlılık, iç siyaset, toplumsal kimlikler, hukuk, normlar ve devlet dışı aktörler realist analizde zaman zaman ikinci planda kalabilir.
Bu nedenle realizmi bütün uluslararası ilişkileri açıklayan değişmez bir gerçek olarak değil, belirli sorulara güçlü yanıtlar veren bir analiz çerçevesi olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.
Sonuç: Realizm savaşı savunur mu?
Klasik realizm çoğu zaman savaşın ve güç siyasetinin savunusu gibi algılanır. Oysa realizm, devletlerin nasıl davranması gerektiğinden önce, güç ve çıkar ilişkileri içinde gerçekte nasıl davrandıklarını anlamaya çalışır.
Thukydides güç değişiminin yarattığı korkuyu, Machiavelli siyasi zorunluluğu, Hobbes merkezi otoritenin yokluğundaki güvensizliği, Morgenthau ise ulusal çıkar ve ihtiyatlı devlet yönetimini öne çıkarmıştır.
Bu düşünürlerin ortak noktası, uluslararası siyasette iyi niyetin tek başına yeterli olmadığı görüşüdür. Barışın korunabilmesi için güç dengelerinin, devletlerin korkularının ve kararların muhtemel sonuçlarının dikkate alınması gerekir.
Klasik realizm bize dünyayı yalnızca olması gerektiği gibi değil, mevcut güç ilişkileri içerisinde olduğu gibi değerlendirmeyi öğretir. Ancak realist düşüncenin asıl sınavı, gücün varlığını kabul etmekten çok onun nerede ve nasıl sınırlandırılabileceğini açıklayabilmektir.
Sizce günümüzde devletlerin dış politikasını daha çok güç ve çıkar mı, yoksa hukuk ve uluslararası kurumlar mı şekillendiriyor?
Bir sonraki yazıda klasik realizme yöneltilen eleştirileri ve neo-realizmin ortaya çıkışını inceleyeceğiz.
İlgili okumalar
- Klasik Realizmden Neo-Realizme: İnsan Doğasından Sistem Yapısına
- Çağdaş Realizm: Waltz, Mearsheimer, Gilpin ve Walt
- İdealizm ve Realizm: Barış Mümkün mü?
Kaynakça
- Thucydides. The Peloponnesian War. Çev. Martin Hammond, Oxford University Press, 2009.
- Machiavelli, Niccolò. The Prince. 2. baskı, çev. Harvey C. Mansfield, University of Chicago Press, 1998. Yayınevi sayfası.
- Hobbes, Thomas. Leviathan. Ed. Richard Tuck, Cambridge University Press, 1996. Yayınevi sayfası.
- Morgenthau, Hans J. Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. 7. baskı, McGraw-Hill, 2006.
- Williams, Michael C. The Realist Tradition and the Limits of International Relations. Cambridge University Press, 2005.
Yorumlar
Yorum Gönder