Uluslararası ilişkilerde “realizm” tek ve değişmez bir teori değildir. Realist yaklaşımlar; gücün, güvenliğin ve devletler arasındaki rekabetin dünya siyasetindeki önemini kabul eder. Ancak devletlerin neden rekabet ettiği, ne kadar güç istediği ve uluslararası düzenin nasıl değiştiği konusunda farklı cevaplar verir.
Kenneth Waltz sistemin yapısına, John Mearsheimer büyük güçlerin güvenlik için güç biriktirmesine, Robert Gilpin uluslararası düzenin değişimine, Stephen Walt ise tehdit algısının ittifaklar üzerindeki etkisine odaklanır.
Bu dört düşünürü birlikte incelemek, çağdaş realizmin yalnızca “güçlü olan kazanır” düşüncesinden ibaret olmadığını görmemizi sağlar.
Kenneth Waltz: Devletleri sistem mi yönlendirir?
Kenneth Waltz, 1979’da yayımlanan Theory of International Politics adlı eseriyle yapısal realizmin, diğer adıyla neo-realizmin temelini oluşturdu.
Waltz’a göre uluslararası politikanın belirleyici özelliği anarşidir. Buradaki anarşi düzensizlik anlamına gelmez. Devletlerin üzerinde, onları koruyabilecek ve kurallara uymaya zorlayabilecek merkezi bir dünya otoritesinin bulunmamasını ifade eder.
Bu yapı içinde devletler kendi güvenliklerinden sorumludur. Başka devletlerin gelecekteki niyetlerinden emin olamadıkları için askerî, ekonomik ve teknolojik kapasitelerini korumaya çalışırlar. Bir devlet savunma amacıyla güçlense bile diğer devletler bunu tehdit olarak algılayabilir. Böylece güvenlik arayışı yeni bir güvensizlik yaratabilir.
Waltz için güç her zaman nihai amaç değildir. Güç, devletlerin temel hedefi olan varlığını sürdürmenin araçlarından biridir. Bu nedenle devletler sınırsız güç aramak yerine çoğu zaman sistemdeki dengeleri gözetir.
Yapısal realizmin güçlü tarafı, farklı yönetim biçimlerine ve liderlere sahip devletlerin neden benzer güvenlik politikaları geliştirebildiğini açıklamasıdır. Zayıf noktası ise devletlerin aynı uluslararası baskıya neden farklı tepkiler verdiğini açıklamakta yetersiz kalabilmesidir.
John Mearsheimer: Güvenlik için ne kadar güç gerekir?
John Mearsheimer, Waltz’un yapısal yaklaşımından hareket ederek saldırgan realizmi geliştirdi. Bu yaklaşımın en kapsamlı anlatımı 2001’de yayımlanan The Tragedy of Great Power Politics adlı eserinde yer alır.
Mearsheimer’a göre büyük güçler, diğer devletlerin gerçek niyetlerinden hiçbir zaman tamamen emin olamaz. Bugün barışçı görünen bir devlet, gelecekte gücünü saldırgan biçimde kullanabilir. Uluslararası sistemde devletleri kesin olarak koruyacak üstün bir otorite de bulunmadığı için büyük güçler güvenliklerini başkalarına bırakamaz.
Bu belirsizlik, devletleri mümkün olduğunca güçlü olmaya yöneltir. Mearsheimer’ın yaklaşımında büyük güçler yalnızca mevcut konumlarını korumaya çalışmaz; fırsat bulduklarında rakipleri karşısındaki üstünlüklerini artırmak ister.
Ancak küresel hegemonya kurmak coğrafi engeller nedeniyle son derece zordur. Bu yüzden büyük güçlerin daha ulaşılabilir hedefi kendi bölgelerinde hegemon olmak ve başka bölgelerde rakip bir hegemonun ortaya çıkmasını engellemektir.
Saldırgan realizm, büyük güç rekabetinin neden uzun süre devam edebildiğini açıklayan güçlü bir çerçeve sunar. Bununla birlikte teori, bütün devletlerin her durumda saldırgan davranacağını veya her rekabetin mutlaka savaşa dönüşeceğini söylemez. Coğrafya, askerî kapasite, maliyetler ve rakiplerin dengeleme politikaları devletlerin hareket alanını sınırlar.
Robert Gilpin: Uluslararası düzen neden değişir?
Robert Gilpin, realist düşüncenin daha çok uluslararası değişim boyutuna odaklandı. War and Change in World Politics adlı eserinde mevcut düzeni kuran güçlerle yükselen devletler arasındaki ilişkiyi inceledi.
Gilpin’e göre uluslararası düzen belirli bir güç dağılımı üzerine kurulur. Güçlü devletler sistemin kurallarını, kurumlarını ve ekonomik düzenini kendi çıkarlarıyla uyumlu biçimde şekillendirebilir. Ancak devletlerin ekonomik ve askerî kapasiteleri aynı hızda gelişmez.
Bazı devletler yükselirken düzenin öncü gücü zamanla ekonomik, askerî veya siyasi maliyetlerle karşılaşabilir. Güç dağılımı değiştiği hâlde sistemin kuralları aynı kalırsa mevcut düzen ile yeni güç dengesi arasında bir uyumsuzluk ortaya çıkar.
Yükselen devlet, mevcut sistemdeki konumunun sahip olduğu gücü yansıtmadığını düşünmeye başlayabilir. Düzenin hâkim gücü ise ayrıcalıklarını ve belirlediği kuralları korumak ister. Bu gerilim müzakereyle, kurumsal değişimle veya bazı durumlarda savaşla sonuçlanabilir.
Gilpin’in yaklaşımının önemli katkısı, uluslararası sistemin durağan olmadığını göstermesidir. Ekonomik büyüme, teknoloji ve askerî kapasitedeki değişimler dünya düzeninin dönüşmesine yol açabilir. Ancak güç geçişlerinin her zaman savaşa neden olacağını düşünmek doğru değildir. Sonucu tarafların tercihleri, maliyetler ve düzenin değişime uyum sağlayabilme kapasitesi belirler.
Stephen Walt: Devletler gücü mü, tehdidi mi dengeler?
Stephen Walt, 1987’de yayımlanan The Origins of Alliances adlı eserinde ittifakların yalnızca güç dağılımıyla açıklanamayacağını savundu.
Bir devlet çok güçlü olabilir fakat diğer ülkeler tarafından doğrudan tehdit olarak görülmeyebilir. Buna karşılık daha zayıf ama coğrafi olarak yakın ve saldırgan niyetler taşıdığı düşünülen bir devlet daha büyük bir güvenlik kaygısı yaratabilir.
Walt’a göre tehdit algısını dört temel unsur etkiler:
- Devletin toplam askerî ve ekonomik gücü
- Coğrafi yakınlığı
- Saldırı kapasitesi
- Saldırgan olarak algılanan niyetleri
Devletler çoğunlukla tehdit olarak gördükleri güce karşı başka devletlerle birleşerek dengeleme politikası izler. Bazı durumlarda ise tehdide karşı koymak yerine güçlü devletin yanında yer almayı, yani yanaşmayı tercih edebilirler.
Walt’un yaklaşımı, ittifakların yalnızca maddi güçle değil, bu gücün nasıl algılandığıyla da ilişkili olduğunu gösterir. Aynı askerî kapasite farklı tarihsel deneyimler, coğrafi koşullar ve siyasi ilişkiler nedeniyle iki devlet tarafından farklı biçimlerde değerlendirilebilir.
Dört yaklaşım arasındaki temel fark
Waltz, devlet davranışlarının arkasındaki uluslararası yapıyı açıklar. Mearsheimer, belirsizlik içindeki büyük güçlerin neden üstünlük aradığını gösterir. Gilpin, güç dağılımındaki değişimin uluslararası düzeni nasıl dönüştürebileceğini inceler. Stephen Walt ise devletlerin ittifak kurarken yalnızca gücü değil, algıladıkları tehdidi de hesaba kattığını savunur.
Bu yaklaşımlar birbirinin aynısı değildir:
- Waltz’un merkezinde sistemin yapısı ve güvenlik bulunur.
- Mearsheimer büyük güç rekabeti ve bölgesel hegemonya üzerinde durur.
- Gilpin uluslararası düzenin yükselişini ve dönüşümünü inceler.
- Walt ittifakları ve tehdit algısını açıklamaya çalışır.
Çağdaş realizm tek başına yeterli mi?
Realist teoriler; savaşları, silahlanmayı, güç dengesini ve büyük devletler arasındaki rekabeti anlamamıza yardımcı olur. Ancak dünya siyaseti yalnızca maddi güçten oluşmaz.
Devletlerin iç politik yapıları, liderlerin kararları, ekonomik karşılıklı bağımlılık, uluslararası kurumlar, hukuk, kimlikler ve toplumsal normlar da dış politikayı etkiler. Bu nedenle realizm güçlü bir analiz aracı olsa da her gelişmeyi tek başına açıklayan eksiksiz bir teori olarak görülmemelidir.
Bir teorinin değerini, dünyadaki her olayı açıklamasında değil; hangi sorulara güçlü, hangi sorulara sınırlı cevap verdiğini gösterebilmesinde aramak gerekir.
Sonuç
Çağdaş realizm, devletlerin neden güç ve güvenlik aradığını farklı yönlerden açıklar. Waltz sistemin baskılarını, Mearsheimer güvenlik rekabetini, Gilpin uluslararası değişimi, Walt ise tehdit algısı ile ittifakların oluşumunu öne çıkarır.
Bu düşünürleri birlikte okumak, uluslararası siyasette gücün yalnızca sahip olunan askerî veya ekonomik kapasite olmadığını gösterir. Gücün sistemdeki dağılımı, nasıl kullanıldığı, rakipler tarafından nasıl algılandığı ve zaman içinde nasıl değiştiği de en az gücün miktarı kadar önemlidir.
Realizm dünyadaki bütün gelişmeleri açıklamayabilir. Ancak devletlerin güvenlik kaygılarını ve büyük güç rekabetini anlamaya çalışırken hâlâ vazgeçilmez başlangıç noktalarından biridir.
Kaynaklar
- Kenneth N. Waltz, Theory of International Politics, 1979.
- John J. Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics, W. W. Norton.
- Robert Gilpin, War and Change in World Politics, Cambridge University Press.
- Stephen M. Walt, The Origins of Alliances, Cornell University Press.
Yorumlar
Yorum Gönder